وبگاه سای‌تِک‌دِیلی در گزارشی آورده است:

راننده‌ای که یک شب کامل بیدار مانده باشد، به اندازه یک راننده مست، توانایی رانندگی خود را از دست می‌دهد؛ اما برخلاف آزمایش مصرف الکل که در کنار جاده‌ها از افراد گرفته می‌شود، هیچ آزمایشی وجود ندارد که بتواند به طور عینی مشخص کند یک فرد به اندازه کافی نخوابیده است.

پژوهشگران اکنون شواهدی ارائه داده‌اند که نشان می‌دهد یک نمونه ساده بزاق ممکن است نشانه‌های بی‌خوابی شدید را آشکار کند. این یافته، امکان ساخت آزمایشی را در آینده مطرح می‌کند که بتواند اختلال ناشی از خستگی را تشخیص دهد.

این یافته‌ها که در نشریه پروتئوم ریسرچ/ Journal of Proteome Research منتشر شده، از مطالعه‌ای نشأت می‌گیرد که بررسی کرد بی‌خوابی چگونه ترکیب شیمیایی بزاق را تغییر می‌دهد. دانشمندان الگوی مشخصی از مولکول‌ها را شناسایی کردند که پس از ۲۴ ساعت بیداری در شرکت‌کنندگان ظاهر شد. این الگو ممکن است اولین نشانه شیمیایی قابل اندازه‌گیری بی‌خوابی شدید باشد.

خطر رانندگی در حالت کم‌خوابی

رانندگی در حالت خواب‌آلودگی هر سال به هزاران تصادف، جراحت و مرگ منجر می‌شود؛ اما خستگی اغلب به سختی قابل تشخیص و اثبات آن پس از یک حادثه دشوار است. الکل و مواد مخدر را می‌توان با آزمایش‌ تنفس، خون یا بزاق اندازه‌گیری کرد، اما هیچ ابزار مشابهی برای کم‌خوابی وجود ندارد.

دکتر توبیاس کریمر (Tobias Kraemer)، نویسنده مسئول این مطالعه، می‌گوید: تا به حال، کم‌خوابی را نمی‌شد با اندازه‌گیری مواد شیمیایی بدن تشخیص داد، با این حال یکی از بزرگ‌ترین معضلات زمان ماست. این مطالعه نخستین نشانه‌های مستقیم کم‌خوابی را در بزاق، در محیط خارج از آزمایشگاه، معرفی می‌کند که نقطه عطفی در تحقیقات پزشکی قانونی محسوب می‌شود.

مقایسه شرایط مختلف خواب

در این مطالعه، ۲۰ مرد جوان سالم شرکت کردند که به طور معمول شبانه ۷ تا ۹ ساعت می‌خوابیدند. هر فرد سه وضعیت خواب متفاوت را به ترتیب تصادفی تجربه کرد و بین هر وضعیت یک هفته فاصله بود. این سه وضعیت عبارت بودند از:

بی‌خوابی کامل: یک شب کامل بدون خواب؛

کم‌خوابی: چهار شب پیاپی با دو ساعت خواب کمتر از معمول؛

خواب کافی: حدود هشت ساعت خواب

پژوهشگران پیش از شروع هر وضعیت و پس از پایان آن، نمونه‌های بزاق شرکت‌کنندگان را جمع‌آوری و آن‌ها را از نظر مواد شیمیایی حاصل از فعالیت‌های بدن بررسی کردند.

نتایج نشان داد که بین نمونه‌های مربوط به بی‌خوابی کامل و خواب کافی، ۱۰ تفاوت در سطح مولکولی وجود دارد. اما میان گروه کم‌خوابی و گروه خواب کافی، تفاوت چشمگیری مشاهده نشد.

تشخیص با دقت بالا

گروه پژوهشی با استفاده از موادی که پس از کم‌خوابی در بدن تغییر می‌کنند، یک روش پیش‌بینی طراحی کردند. این روش توانست نمونه‌های مربوط به بی‌خوابی کامل را با دقت ۹۴ درصد به درستی شناسایی کند.

اما این روش همیشه دقیق نیست. برخی از خطاهای آن ممکن است به این دلیل باشد که افراد مختلف، به گونه‌های متفاوتی از بی‌خوابی بهبود می‌یابند.

برای نمونه، پس از یک شب کامل بیداری و سپس هشت ساعت خواب، هنوز ترکیب شیمیایی بدن چندین شرکت‌کننده به حالت عادی برنگشته بود. این یعنی هشت ساعت خواب برای بازیابی کامل ممکن است برای همه کافی نباشد.

گام بعدی: تحقیقات گسترده‌تر

به گفته کریمر، پژوهشگران اکنون در حال انجام یک مطالعه بزرگ بین‌المللی هستند تا این روش را بیشتر آزمایش کنند. در این مطالعه، بیش از هزار نمونه بزاق از سه گروه مختلف جمع‌آوری می‌شود:

• کارکنان شیفتی (کسانی که برنامه خواب نامنظم دارند و در شیفت‌های مختلف شب و روز کار می‌کنند)؛
• زنان؛
• رانندگانی که مسافت‌های طولانی را طی می‌کنند.

هدف این است که مشخص شود این روش در میان جمعیت‌های گوناگون چقدر خوب عمل می‌کند.

نتایج فعلی نشان می‌دهد که یک الگوی مشخص از مواد شیمیایی در بزاق می‌تواند به‌عنوان اثر انگشت خواب‌آلودگی عمل کند. چنین ابزاری ممکن است روزی به کار آید تا کم‌خوابی را در موقعیت‌هایی که نیاز به اندازه‌گیری دقیق و عینی است، مانند آزمایش‌های کنار جاده برای رانندگان، شناسایی کند.