به گزارش پایگاه خبری سیمای شهر آنلاین، دکتر مهدی قدیری در نشست با خبرنگاران گفت: اختلالات خواب و بیداری فراتر از بی‌خوابی است و بر اساس طبقه‌بندی رسمی در ICD‑11 و ICSD‑3‑TR شامل دسته‌هایی مانند اختلالات مرکزی خواب‌آلودگی (نارکولپسی و خواب‌آلودگی ایدیوپاتیک)، اختلالات تنفسی مربوط به خواب (آپنهٔ انسدادی و آپنه‌های مرکزی)، اختلالات ریتم شبانه‌روزی، اختلالات حرکتی خواب (سندرم پاهای بی‌قرار و PLMD) و پاراسومنیاها می‌شود.

وی افزود:در ایران مطالعات نشان می‌دهد باری سنگین از این اختلالات وجود دارد اما تعداد متخصصان و دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی محدود است.

فلوشیپ خواب گفت: خواب فرایندی پویا است که طی آن فعالیت‌های مغزی و بدنی در الگوهای مشخصی تغییر می‌کنند. تنظیم این فرایند به تعامل شبکه‌های مختلف مغزی و سازوکارهای زیستی مرتبط با ساعت داخلی بدن وابسته است، بنابراین تشخیص به‌موقع مشکلات خواب و توسعه خدمات تخصصی در این حوزه مورد تأکید امر است.

آپنهٔ انسدادی خواب (OSA)

مدیر کلینیک خواب راد اصفهان با بیان اینکه آپنهٔ انسدادی خواب با خروپف بلند، توقف‌های تنفسی مشاهده‌شده در خواب، خواب‌آلودگی روزانه و گاهی سردردهای صبحگاهی تظاهر می‌کند اظهار داشت: تشخیص قطعی معمولاً با پلی‌سومنوگرافی (PSG) یا تست خانگی (HSAT) صورت می‌گیرد؛ معیار عددی برای تشخیص AHI برابر ≥5 همراه با علائم یا AHI ≥15 است. درمان خط اول براساس رهنمودهای انجمن طب خواب آمریکا (AASM) شامل درمان فشار مثبت راه هوایی (CPAP)، کاهش وزن، وسایل دهانی و در موارد گزینشی جراحی است (JAMA).

نارکولپسی

وی در ادامه گفت: هستهٔ نارکولپسی، خواب‌آلودگی روزانهٔ بیش از حد و حملات خواب است و همراهی‌هایی مانند کاتاپلکسی، توهم‌های خواب و فلج خواب ممکن است دیده شود.

دکتر قدیری افزوئ: تشخیص معمولاً با PSG به‌همراه MSLT (میانگین زمان خواب ≤8 دقیقه و ≥2 رخداد SOREMP) یا اندازه‌گیری پایین هورمون هیپوکرتین در مایع نخاعی انجام می‌شود و درمان علائم خواب‌آلودگی روزانه با مودافینیل/آرمودافینیل و کاتاپلکسی با سدیم اکسی‌بویت در منابع تخصصی توصیه شده است (NCBI/StatPearls).

متخصص گوش و حلق و بینی و فلوشیپ خواب تصریح کرد: خواب برخلاف کما و سایر حالت‌های عمیق اختلال هوشیاری، فرایندی برگشت‌پذیر است که الگوی مشخصی از فعالیت‌های عصبی و مغزی دارد، اگرچه فعالیت رفتاری بدن در خواب کاهش پیدا می‌کند، بسیاری از عملکردهای حیاتی مانند تنفس و تنظیم دمای بدن همچنان ادامه دارد.

قدیری با اشاره به اینکه مغز در زمان خواب غیرفعال نیست، تصریح کرد: خواب فرایندی پویا است که طی آن فعالیت‌های مغزی و بدنی در الگوهای مشخصی تغییر می‌کنند. تنظیم این فرایند به تعامل شبکه‌های مختلف مغزی و سازوکارهای زیستی مرتبط با ساعت داخلی بدن وابسته است.

سندرم پاهای بی‌قرار (RLS)

مدیر کلینیک خواب راد اصفهان به سندرم پاهای بی قرار ( RLS ) اشاره کرد و اظهار داشت: این سندرم با احساس الزام به حرکت دادن پاها که در حالت استراحت و عصر و شب تشدید و با حرکت تخفیف می‌یابد، تعریف می‌شود و تشخیص بالینی بر اساس معیارهای IRLSSG گذاشته می‌شود. متاآنالیزها شیوع بالایی در ایران نشان داده‌اند (حدود 32.9% در یک بررسی مروری) و درمان شامل جایگزینی آهن در صورت فریتین پایین و استفاده از گاباپنتینوئیدها به‌عنوان گزینهٔ خط اول در رهنمودهای اخیر است؛ مصرف بلندمدت آگونیست‌های دوپامینی به‌دلیل پدیدهٔ «افزایش» توصیه نمی‌شود (JCHR).

تشخیص: ابزارها و مسیر بالینی

متخصص گوش و حلق و بینی و فلوشیپ خواب افزود: پلی‌سومنوگرافی (PSG) به‌عنوان استاندارد طلا برای بسیاری از اختلالات خواب شناخته می‌شود و MSLT برای تشخیص اختلالات خواب‌آلودگی مرکزی مانند نارکولپسی کاربرد دارد. ابزارهای غربالگری در مراقبت اولیه شامل پرسشنامه‌هایی مانند ESS، PSQI و STOP‑BANG و همچنین پالس‌اکسیمتری برای غربالگری اولیه مورد استفاده‌اند، مطابق رهنمودهای عملیاتی AASM.

وی با اشاره به اینکه حدود یک‌سوم عمر انسان در خواب سپری می‌شود، گفت: نیاز به خواب در طول زندگی ثابت نیست و با توجه به سن، شرایط جسمی و ویژگی‌های فردی تغییر می‌کند؛ به همین دلیل، نمی‌توان یک مدت‌زمان مشخص را برای تمام گروه‌های سنی مناسب دانست.

این فلوشیپ خواب ادامه داد: نوزادان در ماه‌های نخست زندگی به طور معمول به ۱۴ تا ۱۷ ساعت خواب در شبانه‌روز نیاز دارند. این میزان در کودکان یک تا دو سال به حدود ۱۱ تا ۱۴ ساعت و در کودکان سه تا پنج سال به حدود ۱۰ تا ۱۳ ساعت، با احتساب خواب روزانه، می‌رسد.

قدیری با اشاره به نیاز خواب در سنین مدرسه و بزرگسالی خاطرنشان کرد: کودکان شش تا ۱۲ سال معمولاً به ۹ تا ۱۲ ساعت خواب و نوجوانان ۱۳ تا ۱۷ سال به هشت تا ۱۰ ساعت خواب در شبانه‌روز نیاز دارند. برای بیشتر بزرگسالان ۱۸ تا ۶۰ سال نیز دست‌کم هفت ساعت خواب در شب توصیه می‌شود؛ البته کیفیت خواب و احساس شادابی پس از بیداری نیز اهمیت دارد.

وی با توضیح اینکه خواب شبانه از مراحل مختلف تشکیل می‌شود، اظهار کرد: خواب به دو بخش اصلی خواب بدون حرکات سریع چشم یا «نان‌رم» (NREM) و خواب همراه با حرکات سریع چشم یا «رم» (REM) تقسیم می‌شود. خواب نان‌رم خود سه مرحله دارد که از گذار به خواب و خواب سبک تا خواب عمیق را در بر می‌گیرد. در طول شب، مغز به‌طور متناوب از مراحل مختلف خواب عبور می‌کند. یک چرخه خواب معمولاً حدود ۸۰ تا ۱۰۰ دقیقه طول می‌کشد و بیشتر افراد در یک شب چهار تا شش چرخه را تجربه می‌کنند. با این حال، طول چرخه‌ها و سهم هر مرحله در طول شب یکسان نیست.

این متخصص گوش وحلق وبینی ادامه داد: در بخش‌های ابتدایی شب، سهم خواب عمیق بیشتر است، در حالی که با نزدیک شدن به صبح، دوره‌های خواب رم طولانی‌تر می‌شوند. خواب رم با فعالیت بالای مغز و وقوع بسیاری از رؤیاهای واضح همراه است و خواب عمیق نیز در فرایندهای بازیابی جسمی نقش دارد، بنابراین خواب با بستن چشم‌ها و بی‌حرکت ماندن بدن به پایان نمی‌رسد، بلکه مجموعه‌ای از فرایندهای تنظیم‌شده در مغز و بدن طی آن جریان دارد.

قدیری با اشاره به نقش خواب در عملکرد طبیعی بدن گفت: خواب کافی و باکیفیت در حفظ تمرکز، یادگیری، حافظه، تنظیم هیجانات و عملکرد سیستم ایمنی اهمیت دارد. هنگامی که فرد به‌صورت مستمر کمتر از نیاز بدن خود می‌خوابد یا خواب او کیفیت مناسبی ندارد، ممکن است با اختلال در تمرکز، کاهش سرعت واکنش، خستگی روزانه و افت عملکرد ذهنی روبه‌رو شود. کمبود مزمن خواب با افزایش خطر برخی مشکلات سلامت، از جمله چاقی، دیابت نوع دو، فشار خون بالا و بیماری‌های قلبی‌عروقی ارتباط دارد. اختلال در خواب همچنین می‌تواند بر خلق‌وخو، توانایی تصمیم‌گیری و کیفیت زندگی اثر بگذارد.

وضعیت شیوع و دسترسی در ایران

به گزارش پایگاه خبری سیمای شهر آنلاین، مطالعات ملی و مرورهای نظام‌مند گزارش داده‌اند که شیوع آپنهٔ انسدادی خواب در ایران حدود 28.7% است و در یک مطالعهٔ 2024 میزان کلی اختلالات خواب در بزرگسالان حدود 44.1% گزارش شده است (شامل بی‌خوابی، RLS/PLM و اختلالات تنفسی). در عین حال در کشور تعداد محدودی متخصص خواب وجود دارد — تقریباً 66 متخصص دارای گواهی (معادل حدود 0.64 نفر به ازای هر میلیون نفر) و بیش از 40 کلینیک دارای گواهی ISM — و پوشش بیمه‌ای برای خدمات تشخیصی و درمانی مانند PSG و CPAP در پوشش پایه اغلب محدود یا ناقص است (BMC Public Health, Journal of Clinical Sleep Medicine).

رهنمودها، همراهی‌ها و ارجاع

رهنمودهای انجمن طب خواب آمریکا (AASM) مبنای شواهدی بسیاری از توصیه‌های بی‌درنگ برای مدیریت اختلالات تنفسی و سایر اختلالات خواب هستند و CPAP را درمان خط اول آپنه می‌دانند؛ برای RLS نیز تجویز آهن و گاباپنتینوئیدها در رهنمودها برجسته شده است (AASM). تحلیل‌های کارشناسی ارتباط میان آپنه و بیماری‌های قلبی‌عروقی، سندرم متابولیک و پرفشاری خون و نیز همبودی‌های روان‌پزشکی یا نورودولوژیک در نارکولپسی و RLS را نشان داده‌اند. به‌طور کلی توصیه می‌شود بیماران دارای خطر بالای آپنه، علامت‌دار یا موارد مقاوم به درمان اولیه، افراد با خواب‌آلودگی غیرمعمول یا پاراسومنیاهای پیچیده برای ارزیابی تخصصی به کلینیک خواب ارجاع شوند.

از نظر نیازهای نظام سلامت، داده‌های موجود نشان می‌دهد شکاف در راهنمایی‌های بالینی ملی کامل و پوشش یکنواخت خدمات تشخیصی و درمانی وجود دارد و بسیاری از جنبه‌های درمان و پیگیری طولانی‌مدت در بستر محلی نیازمند مطالعات بیشترند.